Gezonken kernonderzeeër lekt af en toe radioactieve stoffen
De kernonderzeeër Komsomolets, eigendom van de Sovjetmarine, zonk in april 1989 in de Noorse Zee na een brand aan boord. Die brand begon op ongeveer 335 m onder het zeeoppervlak en leidde tot het verlies van 42 van de 69 bemanningsleden en het zinken van het vaartuig. Het wrak ligt nu op een diepte van 1 680 m, zo’n 180 km uit de kust van Bjørnøya (Bear Island) in Noorwegen. Het incident blijft veel aandacht trekken vanwege de aanwezigheid van kern- en andere nucleaire materialen aan boord.
Wat bleek na de ramp
Het Komsomolets‑ongeval van 1989 bracht complexe problemen aan het licht rond nucleaire veiligheid op zee. In 1994 vond een Russische expeditie een plutoniumlek van een van de kernkoppen op het wrak. Die ontdekking leidde in 1995 tot een interventie waarin partijen (niet nader genoemd) probeerden scheuren in de romp en in de torpedobuizen af te dichten, een stap die nodig was om verdere lekkage te voorkomen.
In 2019 zette zich een nieuw onderzoekshoofdstuk af. Noorse wetenschappers onder leiding van Justin Gwynn en Hilde Elise Heldal voerden een uitgebreid onderzoek uit met Ægir 6000, een op afstand bedienbaar voertuig dat tot 6 000 m kan duiken. Ze namen zeewater- en sedimentmonsters in de buurt van het torpedocompartement en van een ventilatiebuis. De resultaten lieten zien dat de brandstof in de reactor aan het corroderen is, maar dat er geen bewijs was voor plutoniumafgifte uit de kernkoppen in het torpedocompartement.
Wat we eruit leren voor de toekomst
De 2019-survey liet zien dat, hoewel er in de afgelopen dertig jaar soms radioactief materiaal is vrijgekomen, die stoffen snel verdund worden door het omringende zeewater. Die verdunning beperkt de ophoping van radionucliden in het gebied, wat voor de wetenschappelijke wereld een opluchting is.
Een opvallende bevinding in de publicatie in Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) luidde: “Gezien de wereldwijde toename van militaire activiteiten en geopolitieke spanningen, kan het lot van Komsomolets en het nucleaire materiaal daarin ons belangrijke inzichten verschaffen over de gevolgen van elk toekomstig incident met kern aangedreven vaartuigen en kernwapens op zee”.
Nucleaire veiligheid en de militaire kant van het verhaal
De publieke en wetenschappelijke bezorgdheid rond het Komsomolets-wrak benadrukt dat het nodig is om nucleair materiaal in zee voortdurend te monitoren. De ligging en staat van Komsomolets geven les over welke gevolgen ongelukken met door kernenergie aangedreven schepen en met kernwapens op zee kunnen hebben. Met de wereldwijde stijging van militaire activiteiten en geopolitieke spanningen blijft de vraag naar de veiligheid van nucleaire materialen in mariene omgevingen actueel.
De ontdekking en analyse van dit wrak richten de aandacht op langetermijnmilieu- en veiligheidsvraagstukken die vergelijkbare wrakken wereldwijd zouden kunnen veroorzaken. Zowel het publiek als beleidsmakers worden aangemoedigd na te denken over proactieve maatregelen om de risico’s van nucleaire materialen in zee te beperken. Deze zaak onderstreept ook de noodzaak van internationale samenwerking bij het bewaken en aanpakken van nucleaire veiligheidsvraagstukken op zee.